Հայկական Ամանորը․ պատմամշակութային և հոգեբանական վերլուծություն
Հայ ժողովրդի համար «նոր տարվա» գաղափարը պատմականորեն մեկ կոնկրետ օր չի ունեցել, այլ եղել է ժամանակի, բնության և սոցիալական կյանքի վերակազմավորման խորհրդանիշ։
Հայագիտական դասական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարբեր ժամանակներում տարվա սկիզբը համարվել է․
- Գարնանային գիշերահավասարը (մարտ) – բնության վերածննդի շրջան
- Նավասարդ (օգոստոս) – բերքահավաքի և համայնքային տոնախմբության շրջան
- Հունվարի 1 – միջնադարյան Եվրոպական օրացույցի ընդունմամբ
Այս փոփոխականությունը վկայում է, որ Ամանորը հայերի համար եղել է ոչ թե պարզապես օրացուցային ամսաթիվ, այլ անցումային սահման։
Ժամանակակից հոգեբանության և մշակութային փոփոխություններիմեջ տոները դիտվում են որպես անցումային արարողություններ։
Տոնի հոգեբանական գործառույթները՝
- Անձնական մակարդակ
Ամանորը գործում է որպես ինքնավերլուծության և վերահսկողության վերականգնման մեխանիզմ։
- Մարդն ամփոփում է անցած տարին
- Կառուցում է «նոր սկիզբ»
- Նվազում է էքզիստենցիալ անորոշությունը
Սա համապատասխանում է կոգնիտիվ-էքզիստենցիալ հոգեբանության մոտեցումներին։
- Ընտանեկան մակարդակ
- Սոցիալականևկոլեկտիվմակարդակ
Հայկական Ամանորը բացառիկորեն ընտանիքակենտրոն է։
- Ընդհանուր սեղան
- Սերունդների ֆիզիկական ներկայություն
- Խորհրդանշական սնունդ (հաց, գաթա, չոր մրգեր)
Ամանորը հանդես է գալիս որպես կոլեկտիվ ռեզիլյենտության գործիք, հատկապես պատմական ճգնաժամեր ապրած ժողովրդի համար։
Հայկական մշակույթում տոնը․
- վերակազմավորում է սոցիալական կապերը
- նվազեցնում է մեկուսացվածության զգացումը
- ապահովում է մշակութային շարունակականություն
Սա համահունչ է կոլեկտիվ տրավմայի հաղթահարման մոդելներին։
Ամանորի խորհրդանիշների հոգեբանական մեկնաբանություն
Սեղանի առատություն՝ Անվտանգությանևգոյատևմանհիմնականկարիք
Քաղցր ուտեստներ՝ Կյանքիհաճույքիևհույսիվերականգնում
Նվերներ՝ Փոխադարձճանաչումևկապիամրապնդում
Հայկական Ամանորը հոգեբանական տեսանկյունից հանդիսանում է․
- ինքնության վերականգնման ծես
- ընտանեկան և կոլեկտիվ ռեզիլյենտության մեխանիզմ
- անցյալի տրավմատիկ փորձի սիմվոլիկ վերամշակում
- հույսի կառուցվածքային ձևավորում
Այդ պատճառով Ամանորը հայ մշակույթում պահպանվել է հազարամյակներ՝ անկախ օրացուցային փոփոխություններից։
Անանիա Շիրակացի
«Տիեզերագիտություն», «Տոմարագիտություն»
Հետ